نامزدی و عقد و عروسی، سه دوره متفاوت اما خوش ازدواج است. از نظر حقوقی این دوره‌ها آثار و نتایج متفاوتی دارند! نامزدی، دوران پیش از خواندن عقد ازدواج است و در آن از نظر شرعی محرمیت وجود ندارد و رابطه زناشویی نیز مجاز نیست. . و گاهی متأسفانه نامزدی به عقد و عروسی نمی‌رسد. یک مسئله مهم در این دوره این است که در صورت به‌هم‌خوردن نامزدی و پشیمان شدن از ازدواج، تکلیف هدایایی که در این دوره رد و بدل شده یا هزینه‌هایی که پرداخت شده است چه می‌شود. برای پاسخ باید ابتدا تعریف و آثار حقوقی نامزدی را بررسی کنیم.


استرداد هدایای قبل از عقد ازدواج


دوران نامزدی گاهی طولانی و در آن مدت رابطه عاطفی هم بیشتر می‌گردد و در نتیجه هدایایی رد و بدل می‌شود. در بعضی موارد نامزدی به ازدواج منتهی نمی‌شود و مشکلات حقوقی و عاطفی ایجاد می‌کند. یکی از این مسائل، همین هدایای رد و بدل شده است. قانون مدنی اتفاقاً درباره تکلیف هدایای پیش از ازدواج صحبت کرده است اما درباره پس از ازدواج ساکت است و حقوقدانان درباره آن به قوانین و احکام هبه (هدیه) رجوع می‌کنند.
دوران نامزدی به نوعی دوره خواستگاری است. در قانون مدنی نیز در بخش ازدواج و طلاق، فصل اولش مربوط به موضوع خواستگاری است و در آن به نوعی دوره نامزدی را تعریف و تکلیف برگرداندن هدایا و کادوهای پیش از ازدواج را هم بیان می‌کند.
بر اساس ماده ۱۰۳۵ این قانون، وعده ازدواج که در خواستگاری و دوران نامزدی اتفاق می‌افتد، به معنای رابطه ازدواج نیست و تا عقد نکاح جاری نشده است، هر کدام از طرفین حتی اگر بخشی یا همه مهریه هم پرداخت شده باشد می‌توانند از ازدواج امتناع کنند و کسی نمی‌تواند آن ها را به ازدواج مجبور کند یا خسارتی درخواست کند یا بگیرد. این ماده تکلیف گرفتن خسارت را پس از به‌هم‌زدن نامزدی معلوم می‌کند که قانونی نیست.
و در دو ماده ۱۰۳۷ و ۱۰۳۸ تکلیف بازگرداندن هدایای دوران نامزدی و شرایط آن را بیان کرده است:
«هریک از نامزدها می‌تواند در صورت به‌هم‌خوردن وصلت منظور، هدایایی را که به طرف دیگر یا ابوین او برای وصلت منظور داده است مطالبه کند. اگر عین هدایا موجود نباشد مستحق قیمت هدایایی خواهد بود که عادتاً نگاه داشته می‌شود مگر اینکه هدایا بدون تقصیر طرف دیگر تلف شده باشد.
مفاد ماده قبل از حیث رجوع به قیمت، در موردی که وصلت منظور در اثر فوت یکی از نامزدها به‌هم بخورد مجری نخواهد بود.»

شرایط و نحوه بازگشت هدایا:

 

  1. هدایا وقتی قابل درخواست و استرداد است که وصلت و ازدواجی که منظور طرفین بوده است به‌هم بخورد نه به بهانه‌های دیگر.
  2. هدف و انگیزه از دادن هدیه‌ها و کادوها، در جهت اتفاق افتادن ازدواج مورد نظر بوده است نه اهداف و منظورهای دیگر.
  3. هدایای قابل مطالبه شامل هدایایی است که هر کدام از نامزدها به نامزدش یا والدین او داده است نه اشخاص دیگر.
  4. اگر اصل هدایا موجود است همان قابل درخواست و بازگرداندن است و اگر اصل هدیه موجود نیست، قیمت هدایایی را می‌توان مطالبه کرد که به طور معمول نگهداری می‌شود؛ و نه مثل هدایایی چون عطر و ادکلن که با استفاده و مصرف تمام می‌شوند.
  5. اگر هدیه مصرفی نبوده و قابل‌نگهداری بوده اما تلف شده و از بین رفته است، فقط در صورتی که هدیه‌گیرنده مقصر بوده است، طرف دیگر می‌تواند قیمت آن را بخواهد.
  6. چنانچه به‌هم‌خوردن وصلت به دليل فوت يکى از طرفين باشد، اگر اصل هدایا موجود است در صورت مطالبه طرف دیگر باید مسترد شود ولی اگر اصل آن ها موجود نباشد، چه به صورت عمدی یا غیرعمدی از بین رفته باشد، قیمت آن ها را هم نمی‌توان خواست.

در بعضی موارد دوران نامزدی پر هزینه و کادو است و به ازدواج هم ختم نمی‌شود و مسائل و مشکلات زیادی را ایجاد می‌کند. در این وقت‌ها یک وکیل خبره می‌تواند به کمک بیاید تا مشکلات با کمترین آسیب‌ حقوقی و حتی عاطفی تمام شود.


استرداد هزینه‌های دیگر


گاهی ممکن است در دوران نامزدی، تاریخ عقد و جشن عروسی مشخص شود و برای تالار و مانند آن هزینه‌هایی پرداخت شود. یا طبق مثال ماده ۱۰۳۵ تمام یا بخشی از مهریه پرداخت شده باشد. یا مثلاً برای جوش خوردن وصلت مسافرت‌هایی صورت گرفته و یک طرف هزینه‌های زیادی متحمل شده باشد.
درباره استرداد هزینه‌های دوران نامزدی در صورت برهم‌خوردن قصد ازدواج، حقوقدانان معتقدند که نمی‌توان فردی را به ازدواج با کسی مجبور کرد اما این حق نباید باعث ضرر و زیان رساندن به دیگران شود. بنابراین با وجود اجبار نداشتن برای ازدواج، اگر طرف منصرف از ازدواج، اسباب زیان طرف دیگر را فراهم کرده است لازم است آن را جبران کند. در مثال‌های قبلی، می‌توان گفت اگر مثلاً وجه آن از یک طرف پرداخت شده و طرف دیگر آن را هزینه کرده است، با به‌هم‌خوردن نامزدی و ازدواج، طرفی که هزینه را انجام داده لازم است آن را پس بگیرد و به صاحب اصلی بازگرداند.
برای جدایی در دوران نامزدی و پیش‌ از عقد، عجله نکنید و با کارشناسان خانواده مشورت کنید و اگر در نهایت تصمیم به عدم ازدواج گرفتید مسائل حقوقی آن را با کارشناس حقوقی وکیلچی در میان بگذارید تا بهترین راهکار قانونی را دریافت کنید.